รศ.นพ.ปรีชา  ชลิดาพงศ์

แพทย์ผู้เชี่ยวชาญทางด้านกระดูกและข้อ

รหัสเอกสาร SD-HA-IMC-019-R-00

อนุมัติวันที่ 28 สิงหาคม 2557

    ข้อเข่าเสื่อม คือ สภาวะเสื่อมสภาพที่เกิดจากการสึกหรอของสารประกอบผิวข้อและเซลล์กระดูกอ่อนของข้อเข่า พบได้ในผู้สูงอายุ อัตราการเสื่อมสภาพขึ้นอยู่กับลักษณะของข้อเข่าที่ผิดรูป ลักษณะการใช้งาน ลักษณะของการอักเสบของข้อจากโรคบางโรค เช่น โรครูมาติซั่มและน้ำหนักตัว เมื่อเกิดการสึกหรอหรือการชำรุดของผิวข้อ ทำให้กลไกการใช้งานของข้อมีการบกพร่องของการถ่ายเทน้ำหนักผิวสัมผัสและการเคลื่อนไหว ทำให้เกิดการอักเสบของเนื้อเยื่อสร้างน้ำเลี้ยงข้อ การด้อยคุณภาพของน้ำเลี้ยงข้อ เยื่อหุ้มข้อ เส้นเอ็นของข้อและกล้ามเนื้อที่ให้ความมั่นคงของข้ออ่อนแรง

อาการและอาการแสดง

        ข้อเข่าที่เสื่อมสภาพมักเกิดจากการสึกหรอของผิวข้อด้านในของข้อเข่า จึงพบว่าข้อเข่าโก่ง มีอาการอักเสบของเนื้อเยื่อสร้างน้ำเลี้ยงข้อเข่าและเยื่อหุ้มข้อเข่า ทำให้ข้อเข่าบวมและเจ็บ

        อาการแรกเริ่ม เมื่อนั่งยองๆ คุกเข่า ขัดสมาธิ หรือนั่งพับเพียบได้ไม่นานจะเจ็บ ขึ้นลงบันไดเจ็บ ยืนนานๆ หรือเดินไกลๆ จะเจ็บเข่า บางท่านที่เป็นบ่อยๆ จะมีอาการเจ็บกล้ามเนื้อหรือข้อพับเข่า ต้นขาและน่อง ถ้าเป็นมากขึ้นจะมีปริมาณของการงอเข่าลดลง เหยียดเข่าไม่ตรง

แนวทางปฏิบัติเพื่อป้องกันและบรรเทาการอักเสบของข้อเข่า ประกอบด้วย

1.  การใช้งานเข่าอย่างระมัดระวัง เช่น ไม่นั่งพับข้อเข่านาน ไม่เดินไกลๆ ไม่ยืนนานๆ หรือไม่ขึ้นลงบันไดบ่อยๆ เป็นต้น

2.   การบริหารกล้ามเนื้อต้นขาของข้อเข่าให้มีสมรรถภาพ ด้วยการปฏิบัติ ดังนี้

-    นั่งเก้าอี้ เหยียดเข่าตรง เกร็งกล้ามเนื้อต้นขาหรือข้อเข่า นาน 3-5 นาที และค่อยปล่อย โดยทั่วไปทำมากกว่า 10 ครั้งในแต่ละรอบและทำหลายๆ รอบใน 1 วัน

3.  ควบคุมน้ำหนักตัว

4.  สวมรองเท้าที่มีส้นรองเท้าไม่สูงมากกว่า 1-1.5 นิ้ว

5.  ใช้น้ำเย็นหรือน้ำอุ่นประคบรอบข้อเข่า ร่วมกับน้ำใส่ถุงพลาสติกหรือใช้น้ำอุ่น และห่อหุ้มด้วยผ้าขนหนูบางๆ ประคบรอบข้อเข่า

วิธีการบริหารกล้ามเนื้อต้นขาของเข่า

1.  นั่งเก้าอี้ ห้อยขาในท่างอเข่า แล้วเหยียดเข่าออกให้ตรงขนานกับพื้น เกร็งไว้ 3-5 วินาที ทำเช่นนี้วันละ 30-50 ครั้ง ทั้ง 2 ข้าง เพื่อเพิ่มความสมบูรณ์และความอดทนของกล้ามเนื้อต้นขา

2.  นั่งเก้าอี้และทำเช่นเดียวกับท่าที่ 1 แต่เพิ่มน้ำหนักถุงทราย 1 กิโลกรัมที่ข้อเท้า แล้วยกขึ้นเช่นเดียวกับวิธีในข้อ 1 (เมื่อรู้สึกว่าการบริหารในข้อที่ 1 ทำได้ดีแล้ว ต้องการเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ)

แนวทางการรักษา

1.  บริหารกล้ามเนื้อข้อเข่าด้วยวิธีดังที่กล่าวมา

2.  หลีกเลี่ยงการใช้ข้อเข่า ถ้าเจ็บข้อเข่าอาจใช้ร่วมกับไม้ค้ำยัน ไม้เท้าได้

3.  ใช้ผ้าพันข้อเข่าเพื่อพยุงข้อเข่าร่วมกับการบริหาร

4.  รักษาด้วยยารับประทานจำพวกยาแก้ปวด ยาคลายกล้ามเนื้อ ยาลดการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์

5.  รักษาด้วยยาสเตียรอยด์ ฉีดเข้าข้อในบางโอกาส

6.  รักษาโดยการใช้น้ำเลี้ยงข้อเข่าเทียม (Hyaluronate)

7.  รักษาโดยการใช้สารอาหารทดแทนจำพวก Glucosamine sulfate

8.  การผ่าตัดเพื่อ

-  ตัดแต่งแนวกระดูกข้อ เพื่อเปลี่ยนแนวแรงกระทำต่อผิวข้อที่ชำรุด

-   การส่องกล้องเพื่อแต่งผิวข้อ เพิ่มการสร้างผิวข้อด้วยการเจากระดูกหรือการปลูกถ่ายเซลล์ผิวข้อ

-    เปลี่ยนผิวข้อ ในรายที่มีอาการมาก ผิวข้อสึกหรอหมดแล้ว