Knowledge





อ.นพ.ทัศนัย  วนรัตน์วิจิตร

กุมารแพทย์

รหัสเอกสาร SD-HA-IMC-185-R-00


       วัคซีนเป็นสิ่งสำคัญอันดับสองในการควบคุมและกำจัดโรคติดเชื้อ รองจากการที่มนุษย์เรามีน้ำสะอาดใช้ในการอุปโภคและบริโภคอย่างทั่วถึง วัคซีนมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง วัคซีนตัวแรกจึงมีการพัฒนาเพื่อต่อสู้กับโรคที่มีอัตราเกิดโรคและอัตราการตายสูง เช่น ไข้ทรพิษ (Smallpox) คอตีบ (Diphtheria) และบาดทะยัก (Tetanus) ในช่วงที่มีสงครามมีการพัฒนาวัคซีนไทฟอยด์ (Typhoid fever) กาฬโรค (Plague) และอหิวาตกโรค (Cholera) แม้ว่าการพัฒนาวัคซีนมีเป้าหมายหลักในโรคติดเชื้อที่พบมาก ยังต้องมีการประเมินถึงผลประโยชน์เทียบกับความปลอดภัย รวมทั้งต้องพิจารณาความคุ้มค่า เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อสุขภาพอนามัยของประชาชน


       จากความรู้ที่เพิ่มมากขึ้นเกี่ยวกับเชื้อจุลินทรีย์ ภูมิคุ้มกันวิทยาและพยาธิกำเนิดของโรค มีส่วนพัฒนาวัคซีนให้มีความสามารถในการกระตุ้นภูมิคุ้มกัน (Immunogenicity) เช่น วัคซีนชนิดโพลีแซคคาไรด์ (Polysaccharide)ที่กระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันที่ไม่สมบูรณ์ในเด็กอายุต่ำกว่า 2 ปีได้ไม่ดี รวมทั้งในเด็กโตและผู้ใหญ่จึงต้องฉีดวัคซีนกระตุ้นทุก 3-5 ปีเนื่องจากภูมิคุ้มกันอยู่ได้ไม่นาน เมื่อทำเป็นวัคซีนชนิดคอนจูเกต (Conjugate vaccine) โดยการนำวัคซีนชนิดโพลีแซคคาไรด์มาจับกับโปรตีนพาหะ ซึ่งเป็นท็อกซอยด์ของเชื้อคอตีบ (Diphtheria toxoid) หรือบาดทะยัก (Tetanus toxoid ) จะทำให้ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายเกิดความจำ ทำให้มีการตอบสนองในการสร้างภูมิคุ้มกันได้สูงขึ้นเพียงพออย่างรวดเร็ว อยู่ได้นานและสามารถป้องกันโรคในเด็กที่อายุน้อยกว่า 2 ปีได้1 


          ประเภทของวัคซีนแบ่งได้ ดังนี้


             1. วัคซีนชนิดเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์ (Live attenuated vaccines) (LAV) เช่น

                 • แบคทีเรีย (Bacteria) : วัคซีนบีซีจี (BCG vaccine)


                 • ไวรัส (Virus) : Live. วัคซีนไข้สมองอักเสบเจอี (Japanese encephalitis vaccine) วัคซีนหัด-หัดเยอรมัน-คางทูม (Measles mumps rubella vaccine) วัคซีนอีสุกอีใส (Varicella vaccine) วัคซีนโปลิโอชนิดกิน (Oral

           

                 poliovirus vaccine) (OPV) วัคซีนไวรัสโรต้า (Rotavirus vaccine ) และวัคซีนไข้หวัดใหญ่ชนิดพ่นจมูก, วัคซีนไข้เหลือง (Yellow fever vaccine)


             2. วัคซีนที่ผลิตขึ้นโดยใช้เชื้อโรคทั้งตัวที่ตายแล้ว (Inactivated (killed antigen) vaccines) เช่น


                 • Bacteria : Wholecell วัคซีนไอกรน (Pertussis) (wP) 


                 • Virus : Inactivated วัคซีนไข้สมองอักเสบเจอี (Japanese encephalitis vaccine), วัคซีนโปลิโอชนิดฉีด (Inactivated poliovirus vaccine) (IPV) วัคซีนตับอักเสบเอ (Hepatitis A vaccine) และวัคซีนไข้หวัดใหญ่(Influenza  vaccine)

              3. วัคซีนที่ผลิตขึ้นโดยใช้ส่วนประกอบบางส่วนของเชื้อโรค หรือโปรตีนส่วนประกอบของเชื้อที่ผลิตขึ้นมาใหม่ Subunit vaccines (purified antigens) โดยอาศัยหลักวิศวพันธุศาสตร์ (genetic engineering) เช่น 


                 • Protein-based : วัคซีนตับอักเสบบี (Hepatitis B vaccine) วัคซีนไอกรน (Acellular pertussis) (aP) vaccine

                 • Polysaccharide : วัคซีนมินนิงโกคอคคัส ชนิดโพลีแซคคาไรด์ (Meningococcal polysaccharide vaccine) วัคซีนนิวโมคอคคัสชนิดโพลีแซคคาไรด์ (Pneumococcal polysaccharide vaccine) ; วัคซีนไทฟอยด์วีไอชนิดโพลีแซคคาไรด์ (Typhoid Vi polysaccharide vaccine)


                 • Conjugate vaccine : วัคซีนฮิบชนิดคอนจูเกต (Haemophilusinfluenzae type b (Hib) conjugate vaccine),วัคซีนมินนิงโกคอคคัสชนิดคอนจูเกต (Meningococcal conjugate vaccine)meningitis A and B conjugate vaccine วัคซีนนิวโมคอคคัสชนิดคอนจูเกต (Pneumococcal conjugate vaccines) (PCV-7,PCV-10,PCV-13) วัคซีนวีไอชนิดคอนจูเกต (Vi conjugate vaccine)


              4. วัคซีนประเภทท็อกซอยด์ (Toxoid) หมายถึง วัคซีนที่ผลิตขึ้นโดยการนําพิษของเชื้อโรคมาทําให้หมดฤทธิ์ไป แต่ยังสามารถกระตุ้นภูมิคุ้มกันได้ ใช้สําหรับโรคติดเชื้อที่เกิดจากพิษของเชื้อ เช่น โรคคอตีบ( Diphtheria toxoid ) และ โรคบาดทะยัก (Tetanus toxoid )


         จากข้อมูลขององค์การอนามัยโลก ในปี พ.ศ. 2557 ทั่วโลกมีการให้วัคซีนครอบคลุมคอตีบ บาดทะยัก ไอกรน โปลิโอและตับอักเสบบีได้มากกว่า 80% วัคซีนป้องกันเชื้อนิวโมคอคคัส 31 % และโรต้าไวรัส 19%


         ปี พ.ศ.2558 พบว่ามีเด็กทั่วโลกที่มีอายุน้อยกว่า5 ปี เสียชีวิตถึง 5.9 ล้านคน ส่วนใหญ่ของโรคที่ทำให้เกิดการเสียชีวิต ได้แก่ หัด โปลิโอ คอตีบ บาดทะยักและปอดอักเสบจากเชื้อฮิบ (Hib) และเชื้อนิวโมคอคคัส ดังนั้นการให้วัคซีนเพื่อเสริมสร้างภูมิคุ้มกันสามารถป้องกันความพิการและการตายจากคอตีบ ไอกรน บาดทะยัก โปลิโอ ตับอักเสบบี หัด คางทูม หัดเยอรมัน ปอดอักเสบ ท้องเสียจากเชื้อโรต้าไวรัส และโรคมะเร็งปากมดลูกได้


         ทำไมวัคซีนเป็นสิ่งที่พิเศษ ก็เพราะว่าในแต่ละปีวัคซีนสามารถป้องกันการการเสียชีวิตของเด็กมากกว่า 2.5 ล้านคนทั่วโลก4 สามารถช่วยชีวิตและส่งเสริมให้คนมีสุขภาพดี มีผลกระทบอย่างรวดเร็วต่อชุมชนและประชาชน เช่น การฉีดวัคซีนหัด (Measles) ในช่วงปี พ.ศ.2543-2551 สามารถลดการเสียชีวิตทั่วโลกจากโรคหัดได้ถึง78% (จากการเสียชีวิต750,000คน/ปี เหลือ 164,000คน/ปี) กวาดล้างโรคไข้ทรพิษ (Small pox) ได้สำเร็จในปี พ.ศ.25227 และการกวาดล้างโรคโปลิโอใกล้จะสำเร็จ เนื่องจากในอเมริกาไม่พบตั้งแต่ปี พ.ศ.2537 ภาคพื้นแปซิฟิกตะวันตกปี พ.ศ.2543 และยุโรปปีพ.ศ.2545 ในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา จำนวนผู้ป่วยลดลงจาก 350,000 รายต่อปี เหลือแค่ 1,640 รายใน 23 ประเทศ ในปีพ.ศ.2552 พบผู้ป่วยส่วนใหญ่ (69%) ในประเทศไนจีเรียและอินเดีย1 ซึ่งเป็นสิ่งที่ยืนยันว่าวัคซีนไม่เพียงแต่ป้องกันโรคเฉพาะผู้ที่ได้รับวัคซีนเท่านั้น แต่ยังมีผลปัองกันไปถึงชุมชนและทุกๆคนด้วย (Herd immunity)



         1. Paolo Bonanni, José Ignacio Santos. Vaccine evolution. Perspectives in Vaccinology, Volume 1, Issue 1, 2011, 1–24.

see(http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2210762211000027)

2. Global manual on surveillance of adverse events following immunization. Geneva:World Health Organization;2014 see(http://www.who.int/vaccine_safety/publications/Global_Manual_on_Surveillance_of_AEFI.pdf?ua=1)

3. Children:reducing mortality. Media centre, Fact sheet(updated January 2016): WHO Media centre. see(http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs178/en/)

4. Importance of immunization programmes.Module1:Introduction to vaccine safety. VACCINE SAFETY BASICS learning manual  World Health Organization :2013;10.see( http://vaccine-safety-training.org/Importance-of-immunization-programmes.html)


ติดต่อสอบถามรายละเอียดเพิ่มเติมได้ที่

Call Center : 0-5393-6900-1
Line iD : @sriphat